حوزه علمیه بناب - جمهوريت در انديشه امام خميني
امروز 27 مرداد ماه ، 1397
 


جستجو



پیوندها




 
جمهوريت در انديشه امام خميني




صفحه: 1/3

جمهوريت در انديشه امام خميني(ره)


معنا و مفهوم جمهوري از نظر امام خميني(ره)

 واژه تركيبي جمهوري اسلامي براي نخستين بار در ۲۲ مهرماه ۱۳۵۷ در مصاحبه امام(ره) با خبرنگار فيگارو مطرح شد و تا آن زمان در سخنان و نوشته هاي ايشان چنين بحثي مطرح نشده بود. امام خميني(ره) در بدو ورود به فرانسه، در پاسخ به اين كه «عمل شما داراي چه جهتي است و چه رژيمي را مي خواهيد جانشين رژيم شاه كنيد؟» براي نخستين بار نوع حكومت اسلامي را جمهوري اسلامي معرفي كردند. (صحيفه نور ج۲، ص ۳۶) اين موضوع منشاء سؤالات متعددي درباره معناي جمهوري اسلامي، نقش مردم در آن، مقايسه آن با حكومت هاي اسلامي از قبيل عربستان و ليبي، مقايسه آن با ديگر جمهوري هاي دنيا از قبيل جمهوري هاي سوسياليستي و جمهوري دموكراتيك، نحوه فعاليت احزاب سياسي چپ، نقش روحانيون و علماي مذهبي در جمهوري اسلامي، نقش امام خميني(ره) و جايگاه ايشان در كادر رهبري، مقايسه قانون اساسي آن با قانون اساسي مشروطه، ميزان آزادي هاي مردم و رابطه آن با ديگر كشورهاي جهان شد.

 به نظر مي رسد منظور امام(ره) از تركيب «جمهوري + اسلامي» رژيمي است كه از تمام صفات سلطنت به دور باشد. در واقع، اگر عيوب ذاتي و عرضي سلطنت (پهلوي) را در بي اعتنايي به حقوق مردم و بي تعهدي اش به شريعت اسلامي خلاصه كنيم، نفي آنها و تأسيس دولتي كه به طور ايجابي واجد آن صفات باشد ترجمان قرائتي نوين تحت نام جمهوري اسلامي است. به ديگر سخن جمهوري اسلامي، در انديشه سياسي امام(ره)، آلترناتيو منطقي و بلافصل ايرادات ايشان به سلطنت است. (همان ج۵، ص ۳۶۷) هرچند بنا به گفته امام(ره)، جمهوري اسلامي نظيري در جهان سياست ندارد (ج۴، ص ۲۱۳) اما تركيبي است كه به قالب حكومت اسلامي و محتواي آن اشاره دارد. ايشان در پاسخ به خبرنگار فاينشنال تايمز انگليس كه پرسيد، «دنياي غرب شناخت صحيحي از حكومت اسلامي شما ندارد»، مي فرمايد:

 «ما خواستار جمهوري اسلامي مي باشيم. جمهوري، فرم و شكل حكومت را تشكيل مي دهد و اسلامي محتواي آن فرم، كه قوانين الهي است.» (ج ۴، ص ۱۵۷)

 براين اساس، جمهوري اسلامي مورد نظر امام(ره) داراي دو بخش و مفهوم است كه «و» منطقي ميان آنها ارتباط برقرار مي كند. در انديشه سياسي امام(ره) «شكل حقوقي رژيم» (ج ۲، ص ۱۵۹) مقصود بالعرض است و محتواي آن اصالت دارد. اين كه چه قالبي براي رسيدن به محتوا لازم است و چگونه قدرت بايد توزيع گردد وابسته به «شرايط و مقتضيات جامعه» (ج ۲، ص ۲۶۰) مي باشد كه توسط خود مردم تعيين مي شود. با اين همه، به نظر امام خميني(ره)، جمهوري بهترين قالبي است كه ما را به «محتواي اجتماعي رژيم سياسي آينده و ترقي جامعه» (ج۲، ص ۱۵۹) مي رساند و نسبت به تشكيل حكومت اسلامي، اميدوار مي نمايد. با اين حال، جمهوري تنها يك پيشنهاد است و امام خميني(ره) قصد بر تحميل آن بر ملت ايران ندارند و از اين رو، آن را به رفراندوم مي گذارند، در عين حال كه معتقد است مردم به پيشنهادش رأي منفي نخواهند داد.

 امام(ره) در پاسخ اين پرسش كه: هدف شما فقط سرنگوني شاه نيست، بلكه از بين بردن رژيم شاهنشاهي است. اما به عقيده شما چه چيزي به جاي آن بنشيند؟ يك دموكراسي پارلماني؟ يك دموكراسي خلقي از نوع ماركسيستي آن؟ يا يك حكومت خدايي آن طور كه حضرت محمد(ص) فرموده است؟ مي گويند: تعيين نظام سياسي با آراي خود مردم خواهد بود. (ج ۳، ص ۵۳)... ما نظام جمهوري را به آراي عمومي مي گذاريم (ج ۳، ص ۲۵۸)... چون ملت، ملت مسلم است و ما را هم خدمتگزار خود مي داند، از اين جهت حدس مي زنم به پيشنهاد ما رأي مي دهد. (ج ۳، ص ۳۳)

 علاوه بر اين كه تعيين نوع حكومت جزء حقوق ملت است، جمهوري اسلامي نيز كه با آراي عمومي آنان ايجاد شده است، بايد در كليه اموراتش متكي بر مردم و آراء آنان باشد. از اين رو، مراد از جمهوريت در انديشه امام خميني(ره)، تكيه بر اكثريت مردم است: «در اين جمهوري يك مجلس ملي مركب از منتخبين واقعي مردم، امور مملكت را اداره خواهند كرد». (ج ۲، ص ۱۶۰) و بدين طريق بر تمامي امور جامعه نظارت خواهند كرد.

 مداخله مردم در سرنوشت خويش، در نظام جمهوري، با انتخاب رئيس جمهور و نمايندگان مجلس پايان نمي يابد و نظارت بر عملكرد آنان، و در شرايطي عزل آنها ادامه مي يابد: «در جمهوري، حق است و مردم مي توانند بگويند نه، تو غلط كردي برو دنبال كارت.» (ج ۲، ص ۱۵۵) از نظر امام(ره) اگر پسوند اين جمهوري، اسلامي باشد، نه دموكراتيك يا سوسياليست، عزل اصحاب قدرت راحت تر است، چرا كه زمامداران در اسلام داراي شرايط ويژه اي هستند كه اگر آنها را در ادامه كار از دست دهند، خود به خود بركنار مي شوند و نيازي به گردهمايي مردم براي بركناري آنها نيست.

 اگر جمهوري، اسلامي باشد كه ديگر واضح است. براي اين كه اسلام براي آن كسي كه سرپرستي براي مردم مي خواهد بكند، ولايت بر مردم دارد؛ يك شرايطي قرار داده است كه وقتي يك شرطش نباشد، خود به خود ساقط است، تمام است ديگر لازم نيست كه مردم جمع بشوند... (ج ۳،ص ۱۴۱)

 با توجه به نكات يادشده، جمهوري در انديشه امام خميني(ره) به همان معنايي است كه در همه جا وجود دارد. ايشان در پاسخ به سؤال خبرنگار لوموند كه پرسيده بود: «حضرت عالي مي فرماييد كه بايستي در ايران جمهوري اسلامي استقرار پيدا كند و اين براي ما فرانسوي ها چندان مهم نيست، زيرا كه جمهوري مي تواند بدون پايه مذهبي باشد، نظر شما بر پايه سوسياليسم است؟ مشروطيت است؟ بر انتخاباتي استوار است؟ دموكراتيك است؟ چگونه است؟»

 فرموده بودند:

 «اما جمهوري به همان معنايي كه همه جا جمهوري است، اين كه ما جمهوري اسلامي مي گوييم، براي اين است كه هم شرايط منتخب و هم احكامي كه در ايران جاري شده است، اينها بر اسلام متكي است، لكن انتخاب با ملت است. طرز جمهوري هم همان جمهوري است كه همه جا هست.» (ج ۲، ص ۳۵۱)

 با اين حال، امام خميني(ره) معتقد بود كه جمهوري اسلامي مدلي از حكومت است كه مشابه خارجي ندارد (ج ۳ ص ۲۷) و پس از استقرار و موفقيت واقعي، مفهومش روشن مي شود.

 از ديگر محورهايي كه در حكومت جمهوري بايد وجود داشته باشد و مورد تأكيد امام خميني(ره) نيز بود، آزادي است. «آزادي از حقوق مردم است و نظام جمهوري بايد مبتني بر آن باشد. از اين رو اظهار عقيده آزاد است» (ج ۲، ص ۴۵۷، ۳۰۴ ، ۳۰۲ ، ۲۵۶) «احزاب آزادند كه با ما يا هر چيزي مخالفت كنند به شرط اينكه مضر به حال مملكت نباشد» (ج ۳، ص ۱۴۰) «در جمهوري اسلامي، استبداد و ديكتاتوري وجود ندارد» (ج۲، ص ۱۳۰)، «هر فردي حق دارد كه مستقيماً در برابر مسئولين جمهوري بايستد و از آنها انتقاد كند.» امام خميني(ره) در پاسخ به اين پرسش كه نظرتان درباره فعاليت احزاب سياسي چپ، بدون اتكا به هيچ قدرت خارجي در چارچوب حكومت اسلامي چيست؟ فرمودند:

«در جمهوري اسلامي هر فردي از حق آزادي عقيده و بيان برخوردار خواهد بود و لكن به هيچ فرد يا گروه وابسته به قدرت هاي خارجي اجازه خيانت نمي دهيم...» همچنين در برابر اين پرسش كه آيا با تشكيل اتحاديه هاي كارگري در چارچوب حكومت جمهوري اسلامي موافقيد؟ گفتند: «در جمهوري اسلامي به آنها حق داده مي شود كه به هر شكل ممكن به دور هم جمع شوند و مسايل و مشكلات خود را بررسي كنند و در نتيجه دولت را در جريان مسايل خود قرار دهند و نيز از حقوق صنفي خود دفاع كنند» (ج۳، ص۱۷۸)

ويژگي ديگري كه امام خميني(ره) براي حكومت جمهوري اسلامي بر مي شمرد اين است كه اين حكومت، حكومتي مستقل است، وابسته به شرق و غرب نيست، سياست هاي آن را اجانب تعيين نمي كنند. (ج ۲، صص ۱۶۸ و ۲۵۹)

 




صفحه بعدی (2/3) صفحه بعدی