حوزه علمیه بناب - دو اشکال اساسی
امروز 3 خرداد ماه ، 1397
 


جستجو



پیوندها




 
دو اشکال اساسی





اما از لحاظ یک دیدگاه دیگر، حوزه دو اشکال اساسی دارد که یکی از آنها حتماً در گذشته نبوده و متعلق به امروز است و دیگری هم به احتمال زیاد، این گونه است. اما اشکالی که حوزه ما، دیروز آن را نداشت و امروز دارد؛ این است که حوزه دیروز از دنیای زمان خود عقبتر نبود، بلکه جلوتر هم بود.

شما نگاه کنید در آن روز، علمای ما چقدر محصول علمی و فقهی و کلامی برای مردم زمان خودشان داشتند. همان عده کمی که در گذشته بودند، کارهای بزرگی انجام دادند. اگر در نیشابور یا بلخ یا هرات یا توس - که اقصی نقاط دنیای اسلام نسبت به بغداد آن روز بود - چند نفر شیعه زندگی می‌کردند و سؤال فقهی یا کلامی داشتند، « شیخ مفید » آنان را از بغداد هدايت و راهنمايي مي كرد ؛ يعني « شیخ مفید »  از زمان خودش عقب نبود.

یا در زمان « شیخ طوسی » اگر دشمن مکتب اهل بیت می‌گفت: « لا مصنـَف لکم؛ شما کتاب و تصنیف ندارید»، « شیخ طوسی » خودش به تنهایی وارد میدان می‌شد و بزرگترین کتاب رجالی را تلخیص می‌کرد و اختصاصاً یک کتاب و فهرست رجالی دیگر می‌نوشت؛ یعنی بدون معطلی، « رجال کشی » را تلخیص کرد و کتاب رجال و فهرست خود را هم نگاشت.

هنوز اشکال کسی که می‌گفت « فقه ندارید » از خانه‌اش بیرون نرفته بود که ناگهان یک کتاب عظیم پرفرع پر تحقیق (به حسب سطح تحقیق آن روز) « مبسوط »، عرضه می‌گردید. اگر « محمدبن زکریای رازی » چهار کلمه الحادی بر زبانش جاری می‌شد، فوراً « سید مرتضای رازی » در ردّ او کتاب می‌نوشت ونمي گذاشت حرف او بي جواب بماند. اگر فلان نويسندهٔ معاند اهل بيت كتابي مي نوشت و حقایق و اعمال شیعه را مسخره می‌کرد، بلافاصله « عبدالجلیل رازی قزوینی » حقش را کف دستش می‌گذاشت و کتاب « النقض » را می‌نوشت. بنابراین،  هرکسی که در زمینه‌های فقهی و کلامی، بخصوص به شیعه چیزی می‌گفت، شیعه با قدرت و قوّت، به زبان علمی به او جواب می‌داد و سخن تلخ رقیب و حریف و معاند، راه به جایی نمی‌برد.

تا اواخر هم وضعیت این گونه بوده است. در هند یک نفر پیدا شد و کتاب « تحفه اثنا عشریه » را که بر ضد و ذمّ شیعه و به ظاهر در مدح اهل بیت بود، نوشت، « سید حامد حسین »، کتاب «عبقات» با آن عظمت را در جوابش نوشت و آن طور که به نظرم می‌رسد، شاید حدود ده ردّ بر کتاب « تحفه اثنا عشریه » نوشته شده است.

من فهرستی را نگاه می‌کردم که متعلق به کتب علمای هندی شیعه بود که البته بزرگان و اعلام درجه یک هم در میان آنان بودند. به نظرم ده ردّ و شاید هم بیشتر علیه این کتاب نوشتند. بنابراین، حوزه‌های علمیه از زمان خودشان عقب نبودند. یک نفر پیدا می‌شد حرفی را در یک کتاب خطی می‌زد و یک نسخه می‌نوشت و دیگری پخش می‌کرد و دیگری می‌خواند و چهار نفر در طول زمان از آن مطلع می‌شدند، عالم شیعه هم بر می‌داشت همین کار را عیناً جواب می‌داد و گاهی تندتر و سریعتر و بهتر از او اقدام می‌کرد و عقب نمی‌ماند.

تا زمان « شهید اول » (ره)، کتب فقهی ما مثل کتب « علامه » و « فخر المحققین » غالباً متضمن آرای فقهای اهل سنت هم بوده است؛ ولی بعد از آن زمان، کتب شیعه غالباً ، دیگر آرای اهل سنت را ذکر نمی‌کنند. وقتی شما نگاه می‌کنید، می‌بینید که در آن کتابها، رأی فقهای اهل سنت، با ادله متعدد جواب گفته شده است. فقط کتاب « خلاف » را نگاه نکنید که « شیخ طوسی » در آنجا فقط به اجماع تمسّک کرده است. غالباً استدلالهای محکم کتب « علامه » و دیگران و نیز کتاب خود « شیخ »، مبسوط است.

اما امروز، این گونه نیست. امروز، حوزه علمیه از زمان خودش خیلی عقب است. حساب یک ذره و دو ذره نیست. مثل این است که دو نفر سوار بر اسب، در وادیی همراه یکدیگر بروند و یکی اسبش از دیگری تندروتر باشد و آنکه اسبش کندروتر است، بعداً به اتومبیل دست پیدا کند. طبیعی است آنکه اسبش تندروتر است، به گرد او هم نمی‌رسد. الان وضعیت این گونه است. در حال حاضر، امواج فقه و فلسفه و کلام و حقوق، دنیا را فرا گرفته است. ما وقتی به خودمان نگاه می‌کنیم ، می‌بینیم با زمان خیلی فاصله داریم.

حتی در « اخلاق » هم این گونه است یکی از اعلام حوزه - ادام الله بقائه - که الان در اينجا تشریف دارند، چند سال قبل از این، سفری به انگلستان کرده بودند و در آنجا کتابخانه‌ای را دیده بودند. به من فرمودند: « یک طبقه از این کتابخانه، کتابهای اخلاقی بود که فرنگیها در چند سال اخیر نوشته‌اند»! در این چند سال، حوزه علمیه قم، چند کتاب اخلاق بیرون داده است؟ یک هزارم آن، یک ده‌هزارم آن و به گمانم هنوز هم کمتر از این مقدار باشد. این تازه اخلاق است و می‌دانید غرب با اخلاق خیلی سرآشتی ندارد. البته کتب اخلاقی آنها، بیشتر، فلسفه اخلاق و ردّ اخلاق و بیان اخلاق غیر معنوی و اخلاق مادی است. ما بعد از « معراج السعاده » و « جامع السعادات »،  در حوزه ها يمان چه كتابي نوشته ايم ؟ البته  بعد ها در چند سال اخیر، چند کتاب اخلاق نوشته شده است؛ چیزی که بشود به عنوان یک کتاب علمی ارائه کرد.

عین همین قضیه در « حقوق » هم مشاهده می‌شود. شما ببینید چقدر در باب حقوق مدنی، حقوق جزا و انواع و اقسام مباحث حقوقی، تحقیقات گوناگون شده است. این کار، هم در غرب و هم در دنیای اسلام غیر شیعه صورت گرفته است. ما در این زمینه‌ها انصافاً باید بگوییم خیلی عقبیم. حال، این رشته تخصصی ماست و بیشتر تخصص حوزه‌ها تقریباً فقه است.

ببینید دیگران چقدر در زمینه فلسفه و کلام و کلام جدید و فلسفه دین و مباحث دین شناسی و سایر زمینه‌ها، مطلب نوشته‌اند و چقدر کار کرده‌اند؟

ممکن است همه اینها هم غلط باشد؛ اما بالاخره یک متاع فکری و موج فکری است که بخشی از فضای ذهن جامعه را اشغال خواهد کرد. شما در حال حاضر کجایید؟ چطور می‌خواهید با اینها مقابله کنید؟ کجاست آن « عبدالجلیل رازی قزوینی » که « النقض » مناسب این زمان را هم بنویسد؟ و نه یک کتاب، بلکه ده هزار کتاب در این زمینه‌ها نوشته شود.

امروز دنیا، دنیای امواج است. با امواج و کامپیوتر، همه مفاهیم از این طرف به آن طرف دنیا منتقل می‌شود. الان دورترین کتابخانه‌های دنیا می‌توانند در ظرف مدت پنج دقیقه، مطالب کتابی را که درکتابخانه کنگره امریکاست، روی صفحه کاغذ خود چاپ کنند. این گونه، مطالب منتقل می‌شود.

ما از این دنیا عقبیم، دیگر چرا این را منکر بشویم. این یک عیب قطعی است که حوزه امروز ما، آن را دارد.

عیب دوم که احتمال می‌دهم این عیب هم مخصوص ما باشد و در گذشته نبوده است، این است که از موجودی انسانی کنونی حوزه، استفاده بهینه نمی‌شود. همین حالا در همین حوزه علمیه قم، هزاران استعداد برجسته و طلاب فاضل و جوانهای خوب وجود دارد که اگر اندکی به آنان توجه شود و در جای خود قرار بگیرند و کار بایسته‌ای از آنان خواسته بشود و از تضییع وقت آنان در امور زاید جلوگیری بشود، هر کدامشان خواهند توانست بخشی از این خلأ را پر کنند.

البته این عیب، زمان ما هم بود. آن زمانی که ما ساکن حوزه بودیم، همین عیب وجود داشت؛ اما احتمال می‌دهم که در گذشته‌ها این گونه نبوده است؛ مثلاً « علامه حلی » مدرسه سیّار درست کرده بود و با « الجایتوی خدابنده » به مناطق مختلف می‌رفت و مدرسه و طلبه‌ها را با خودش می‌برد.

بعضی از قضایای تاریخی، واقعاً انسان را به شک می‌اندازد که حوزه‌ها شاید در آن وقت، واقعاً از موجودی انسانی خود، استفاده درست می‌کردند.









نوشته شده در تاریخ: 14 آذر ماه ، 1388 (1956 مشاهده)

[ بازگشت ]